Κεντρικό Επιστημονικό συμβούλιο φυλακών: ένας πρώτος απολογισμός (1996 - 2002) [άρθρο]

Ημερομηνία:  01-09-2008 | Κατηγορία: Ακαδημαϊκές Συνεντεύξεις Εκτύπωση | Αποστολή | Μοιράσου

Κεφάλαιο από το βιβλίο: ΒΙΔΑΛΗ ΣΟΦΙΑ, ΖΑΓΟΥΡΑ ΠΑΡΗ (Επιμ.) (2008). Συμβουλευτική και φυλακή. Σειρά: Εργαστήριο Ποινικών και Εγκληματολογικών Ερευνών, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, σελ. 121-140.

«...Δεν άφησαν τον κατάδικο να πάει στην κηδεία του γιου του...» Ελευθεροτυπία 15/11/06
«...Αποχή από το συσσίτιο για την εκδικητική μεταγωγή...» Ελευθεροτυπία 17/11/06

Η σωφρονιστική πολιτική έχει κατ' επανάληψη γίνει αντικείμενο διαλόγου και αντιπαράθεσης μεταξύ των εγκληματολόγων και κριτικής προς την εκάστοτε κυβέρνηση. Επίσης από πολλές πλευρές επισημαίνεται η αναποτελεσματικότητά της σε ό,τι αφορά σε μια ομαλή και δίκαιη έκτιση της ποινής και το σεβασμό των δικαιωμάτων των κρατουμένων. Παρόλα αυτά μετά το '90 η σωφρονιστική πολιτική, τουλάχιστον σύμφωνα με το γράμμα του νόμου, έπαψε πλέον να αποτελεί αντικείμενο αποκλειστικής αρμοδιότητας ενός μόνου οργάνου ή λειτουργού. Έγιναν προσπάθειες για μία «κοινωνικοποίηση» της διευθέτησης ζητημάτων που αφορούν στο σωφρονιστικό σύστημα: αυτή η τάση αποτυπώθηκε με τη συμμετοχή στην άσκηση της εξειδικευμένων επιστημόνων, αρμοδίων δικαστικών λειτουργών και διοικητικών παραγόντων που από κοινού επιχειρούν να επιλύσουν ζητήματα ουσίας για την ομαλή διαβίωση και το σεβασμό των δικαιωμάτων των κρατουμένων.

Α. Σωφρονιστική Πολιτική: το θεσμικό πλαίσιο

Η Πολιτεία αποφάσισε -ύστερα από μακροχρόνιες πιέσεις τόσο των εγκληματολόγων[1] όσο και των κοινωνικών φορέων[2] - να δημιουργήσει συλλογικά όργανα άσκησης της σωφρονιστικής πολιτικής. Τρία από αυτά είναι: το Κεντρικό Επιστημονικό Συμβούλιο Φυλακών (Κ.Ε.Σ.Φ.), η Κεντρική Επιτροπή Μεταγωγών (Κ.Ε.Μ.) και το Συμβούλιο Φυλακής[3]. Τα όργανα αυτά δημιουργήθηκαν με σκοπό τη διαμόρφωση ενός συστήματος σωφρονιστικής πολιτικής, που θα επιτρέπει την ταχύτερη και ορθολογικότερη επίλυση και διευθέτηση λειτουργικών ζητημάτων στις ελληνικές φυλακές, την παροχή εγγυήσεων και την ανάδειξη της τήρησης της νομιμότητας και ελέγχου μέσα στις φυλακές σε συλλογικό θεσμικό ζήτημα και την άμεση διασφάλιση των δικαιωμάτων των κρατουμένων. Ταυτόχρονα με το θεσμικό πλαίσιο αυτό προστατεύεται η ίδια η διοίκηση των καταστημάτων κράτησης αλλά και η ηγεσία του Υπουργείου Δικαιοσύνης από ασάφειες, αβεβαιότητες και επικαλύψεις αρμοδιοτήτων και τέλος επιχειρείται να διασφαλισθεί καλύτερα η εύρυθμη λειτουργία των ελληνικών φυλακών. Στην παρούσα εισήγηση θ' ασχοληθούμε κυρίως με το Κ.Ε.Σ.Φ. μολονότι οι αρμοδιότητές του κατά το πλείστον διασταυρώνονται με αυτές της ΚΕΜ και του Συμβουλίου Φυλακής [4].

Β. Το Κεντρικό Επιστημονικό Συμβούλιο Φυλακών

Πριν προχωρήσω όμως σε έναν απολογισμό του έργου του ΚΕΣΦ κατά την πρώτη περίοδο της λειτουργίας του είναι σκόπιμο να επισημάνω τη σημασία του οργάνου αυτού καθώς και της ΚΕΜ σε ό,τι αφορά τη σωφρονιστική πολιτική και την εκτέλεση των ποινών καθώς και να σχολιάσω ορισμένες αλλαγές που στο μεταξύ εισήχθησαν στο θεσμικό πλαίσιο των δύο αυτών οργάνων, τις οποίες θεωρώ σημαντικές. Σε ό,τι αφορά το ΚΕΣΦ πρέπει να υπογραμμίσω, ότι μετά την αρχική σύστασή του η σύνθεσή του διευρύνθηκε με τη συμμετοχή ενός εισαγγελικού λειτουργού. Ειδικότερα, ενώ είχε προβλεφθεί αρχικά να λειτουργεί ως 5μελές όργανο (άρθρο 7 του ν. 2298/95), στη συνέχεια αυξήθηκαν τα μέλη του σε 11 (άρθρο 23 παρ. 3 του ν. 2521/97). Η νομοπαρασκευαστική Επιτροπή όμως θεώρησε ότι το όργανο αυτό μπορεί να έχει καίριο ρόλο στη χάραξη πολιτικής που αφορά στην έκτιση των ποινών και στη βελτίωση των συνθηκών κράτησης και επομένως ήταν αναγκαία η συμμετοχή και ενός εισαγγελικού λειτουργού. Με το σκεπτικό αυτό η Επιτροπή αποφάσισε ομόφωνα να ελαττώσει κατά έναν τους «εξειδικευμένους επιστήμονες» προκειμένου να αξιοποιηθεί η εμπειρία που έχουν αρχίσει να αποκτούν με τη θητεία του επόπτη στα καταστήματα κράτησης οι εισαγγελείς. Επιπλέον, η Επιτροπή έκρινε χρήσιμο να εμπλουτίσει τις αρμοδιότητες του ΚΕΣΦ (βλ. π.χ. άρθρο 8 παρ. 3α, γ, τελ.Σχ.Σωφρ.Κ.) και να άρει την αβεβαιότητα που υπήρχε σχετικά με την έλλειψη εσωτερικών κανονισμών φυλακών (βλ. άρθρο 8 παρ. 3β όπου προβλέπεται ότι «τα Συμβούλια Φυλακών πρέπει εντός 6 μηνών από την ισχύ του Σωφρ.Κ. να υποβάλλουν στο ΚΕΣΦ προτάσεις τέτοιων κανονισμών για την τελική κατάρτισή τους»).

Το 11μελές ΚΕΣΦ, αν και γνωμοδοτικό όργανο, μπορεί να επιτελέσει σημαντικό έργο καθώς, μεταξύ άλλων, εισηγείται στον Υπ. Δικαιοσύνης μέτρα σωφρονιστικής και αντεγκληματικής πολιτικής ή επιμόρφωσης σωφρονιστικού προσωπικού, καταρτίζει σχέδια Κανονισμών λειτουργίας καταστημάτων κράτησης και «Επιτροπών Κοινωνικής Στήριξης» ή εισηγείται τη δημιουργία νέων καταστημάτων ή νέων κατηγοριών κρατουμένων ή καταστημάτων. Η διεπιστημονική σύνθεση του ΚΕΣΦ καθώς και η παρουσία εισαγγελικού λειτουργού παρέχουν εχέγγυα για τη χρησιμότητα του έργου που μπορεί να επιτελέσει το όργανο αυτό, όπως άλλωστε έχει αποδείξει και η πράξη (άρθρο 8 Σχ.Σωφρ.Κ.).
Σε ό,τι αφορά την τριμελή ΚΕΜ, που προβλέπεται στο άρθρο 9 τελικού Σχ.Σωφρ.Κ,. υπενθυμίζω ότι είναι θεσμός που θέτει το ευαίσθητο θέμα των μεταγωγών των κρατουμένων σε μια ορθή βάση, που προστατεύει την ηγεσία του Υπουργείου, αποκλείει παρεμβάσεις και προσφέρει εχέγγυα αμεροληψίας. Πράγματι, ύστερα από τροποποιήσεις που έγιναν στο τελικό σχέδιο του νόμου (Σχ.Σωφρ.Κ.) ο Υπουργός Δικαιοσύνης μπορεί να παραγγέλλει ή να απαγορεύει τη μεταγωγή κρατουμένου μόνο για λόγους που συνδέονται με την ασφάλεια της χώρας ή τη δημόσια τάξη, ενώ ο Γενικός Γραμματέας διατάσσει μεταγωγή κρατουμένου μόνο σε περίπτωση κατεπείγοντος ή όταν απειλείται διασάλευση της τάξης και ασφάλειας του καταστήματος και το ταχύτερο δυνατό αποφασίζει σχετικά η ΚΕΜ. Με τον τρόπο αυτόν προστατεύονται οι κρατούμενοι από ενδεχόμενες αυθαίρετες ενέργειες της διοικήσεως. Επιπλέον, ένα σημαντικό τμήμα από τη διοίκηση των καταστημάτων κράτησης έχει μεταβιβαστεί στα τριμελή συλλογικά όργανα που αποκαλούνται «Συμβούλια Φυλακών» και τα οποία ήδη λειτουργούν σε κάθε κατάστημα κράτησης της χώρας.

1. Πνεύμα λειτουργίας

Σε ό,τι αφορά το Κ.Ε.Σ.Φ. ειδικότερα, τονίζω ότι το όργανο αυτό έχει μεν εισηγητικό και γνωμοδοτικό χαρακτήρα αλλά ως ανεξάρτητο επιστημονικό όργανο δεν υπόκειται (και δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να υπόκειται) στις εντολές και κατευθύνσεις του εκάστοτε Υπουργού Δικαιοσύνης. Στην αντίθετη περίπτωση, εάν δηλαδή το Κ.Ε.Σ.Φ. απλώς «νομιμοποιεί» με τις «επιστημονικές του απόψεις» τις προηλειμμένες αποφάσεις του Υπουργού, τότε όχι μόνο χάνει την επιστημονική του αυτοτέλεια αλλά καθίσταται και αναξιόπιστο απέναντι στους ενδιαφερόμενους (κρατούμενους, σωφρονιστικό προσωπικό, κοινή γνώμη)[5] .

Το ίδιο ισχύει και για την ΚΕΜ, όπου η συμμετοχή -εκ του νόμου- του Προέδρου του Κ.Ε.Σ.Φ., συνιστά (ή πρέπει να συνιστά) μια ασφαλιστική δικλείδα ότι οι αποφάσεις δεν θα λαμβάνονται με πολιτικά ή υπηρεσιακά κριτήρια (χωρίς δηλαδή συνεκτίμηση του παράγοντα της κοινωνικής επανένταξης και των ανθρώπινων αναγκών και σχέσεων)[6] .
Στην παρούσα εισήγηση είμαι υποχρεωμένος να αναφερθώ στην περίοδο που είχα την τιμή να προεδρεύω του Κ.Ε.Σ.Φ. (1996-2002) και μαζί με τους άλλους εκλεκτούς συναδέλφους επιχειρήσαμε να διαμορφώσουμε μια ενιαία, αποτελεσματική και αποδεκτή από όλους σωφρονιστική στρατηγική, χωρίς να δεχτούμε ποτέ πιέσεις ή ν' αυτοαναγορευθούμε σε μυστικοσύμβουλους του Υπουργού[7] .

Όπως αναφερόταν σε σχετική επίσημη ανακοίνωση, το Κεντρικό Επιστημονικό Συμβούλιο Φυλακών, ως ανεξάρτητο συμβουλευτικό όργανο σωφρονιστικής πολιτικής, άρχισε τη λειτουργία του με στόχο το σχεδιασμό, προγραμματισμό και την εφαρμογή μέτρων, τα οποία θα καταστήσουν το σωφρονιστικό σύστημα πιο σύγχρονο, προστατεύοντας ταυτόχρονα τα ανθρώπινα δικαιώματα και την αξιοπρέπεια των κρατουμένων. Είναι αυτονόητο, συνέχιζε η ανακοίνωση «...ότι η επιτυχία του ΚΕΣΦ δεν μπορεί να βασισθεί στην πείρα και τις γνώσεις των μελών του αλλά επιθυμεί και χρειάζεται την στήριξη και υποστήριξη όλων των εμπλεκομένων ή ενδιαφερόμενων φορέων και ατόμων όπως π.χ. των Διευθύνσεων του Υπουργείου Δικαιοσύνης, του Σωφρονιστικού Προσωπικού, των Κοινωνικών Λειτουργών κλπ. Αναγκαία επίσης κρίνουμε τη συμπαράσταση του πολιτικού κόσμου (ιδίως των κομμάτων), των πνευματικών ανθρώπων και βεβαίως των ΜΜΕ. Οποιαδήποτε προσπάθειά μας δεν είναι βέβαια δυνατό να πετύχει αν δεν κερδίσουμε την εμπιστοσύνη των ιδίων των κρατουμένων με τους οποίους -τόσο σε θεσμικό όσο και σε ανθρώπινο επίπεδο- θα βρισκόμαστε σε συνεχή επαφή κι επικοινωνία. Ας ελπίσουμε ότι αυτή τη φορά 'τα πράγματα δεν θ' αλλάξουν μένοντας πάλι τα ίδια'».

Σύμφωνα με τους οραματισμούς μου (όταν ανέλαβα την Προεδρία του οργάνου) και τους σχεδιασμούς μου (όταν ολοκληρώθηκαν οι πρώτες συνεδριάσεις και επαφές με τους φορείς) το ΚΕΣΦ έπρεπε να παίξει έναν πολλαπλό ρόλο.

Πρώτα έπρεπε να διαμορφωθεί μία ενιαία συλλογική αντίληψη και στόχευση στα ίδια τα μέλη του. Οι εκλεκτοί και έμπειροι επιστήμονες, καθώς και τα διοικητικά στελέχη, είχαν ως άτομα τεκμηριωμένες απόψεις αλλά η σύνθεση αυτών των απόψεων σε μία στερεή και συγκροτημένη στρατηγική της ομάδας δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Ακόμα και η χρήση των ίδιων όρων, της ίδιας «σωφρονιστικής γλώσσας», προσέκρουε σε χρόνιες συνήθειες.

Δεύτερο, το ΚΕΣΦ έπρεπε να αποκτήσει λειτουργική ανεξαρτησία από το Υπουργείο Δικαιοσύνης (όπως και από τον εκάστοτε Υπουργό), που περιελάμβανε όχι μόνον την αυτονόητη ελευθερία έκφρασης γνώμης αλλά και την ελευθερία κίνησης μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα και γενικότερα στους χώρους ευθύνης των αρμοδίων υπουργείων.

Τρίτο, το ΚΕΣΦ δεν έπρεπε να απολέσει τον επιστημονικό - ερευνητικό του χαρακτήρα, να έχει δηλαδή τη δυνατότητα να διοργανώνει συνέδρια, να συμμετέχει σε διεθνείς διοργανώσεις, να εκπονεί ή να εποπτεύει έρευνες.

Τέταρτο, το ΚΕΣΦ έπρεπε να καλείται από τον Υπουργό Δικαιοσύνης (και όχι μόνον) να διατυπώνει γνώμη τόσο σε νομοσχέδια του Υπουργείου όσο και σε κρίσιμες αποφάσεις αντεγκληματικής/σωφρονιστικής πολιτικής και να προβαίνει το ίδιο σε νομοθετικές πρωτοβουλίες.

Πέμπτο, ήταν ανάγκη να αποκτήσει το ΚΕΣΦ ειδική και εμπεριστατωμένη άποψη για το τι συμβαίνει (ή δεν συμβαίνει) μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα (με επιτόπιες επισκέψεις, έρευνες, συζητήσεις, με το προσωπικό, τους κρατούμενους, τους λοιπούς φορείς).

Τέλος, το ΚΕΣΦ, χωρίς να αποδυναμώνει το θεσμικό ρόλο των εισαγγελέων ή του Συμβουλίου Φυλακής, έπρεπε να αναγορευθεί σε συνεγγυητή του σεβασμού των δικαιωμάτων και της τήρησης της νομιμότητας μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα.

2. Γενικές πρωτοβουλίες

α. Στο διάστημα 1996-2002 τα μέλη του ΚΕΣΦ, προκειμένου να διαμορφώσουν προσωπική άποψη σχετικά με την κατάσταση και τα προβλήματα στις ελληνικές φυλακές, πραγματοποίησαν μία σειρά από επισκέψεις σε σωφρονιστικά καταστήματα. Συγκεκριμένα το ΚΕΣΦ επισκέφθηκε τη Δικαστική Φυλακή Κορυδαλλού (19/12/96), το Ψυχιατρείο και το Νοσοκομείο Κρατουμένων Κορυδαλλού (27/1/97), τις Γυναικείες Φυλακές Κορυδαλλού (20/10/97), το Σωφρονιστικό Κατάστημα Ανηλίκων Κορυδαλλού (22/12/97), τις Κεντρικές Φυλακές Χαλκίδας (13/2/99), το Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων Αυλώνα (20/12/99), τις Φυλακές Λάρισας (17/1/2000). Ύστερα από κάθε επίσκεψη συντασσόταν εμπεριστατωμένη έκθεση με παρατηρήσεις και προτάσεις βελτίωσης των συνθηκών κράτησης.

β. Το ΚΕΣΦ ανέλαβε στο ίδιο διάστημα νομοθετικές πρωτοβουλίες που στόχευαν στην επίλυση επιμέρους ζωτικών προβλημάτων σχετικά με τη λειτουργία του σωφρονιστικού συστήματος, όπως η κατάρτιση εγκυκλίου σχετικής με τις προϋποθέσεις και τη διαδικασία μεταγωγής κρατουμένων (υπ' αριθμ. 61966/13-5-97) και η κατάρτιση υπουργικής απόφασης για την οργάνωση της παροχής κοινωφελούς εργασίας (υπ' αριθμ. 108842/12-12-97 ΦΕΚ Β' 1104). Επίσης κατέθεσε προτάσεις για το (τότε) σχέδιο του νέου σωφρονιστικού κώδικα (ήδη Ν. 2776/99), άλλες προτάσεις για επιμέρους νομοσχέδια του Υπουργείου Δικαιοσύνης και προτάσεις για την αποσυμφόρηση των φυλακών.

γ. Επίσης, μεταξύ 1996-2002 τα μέλη του ΚΕΣΦ διατύπωσαν σοβαρούς προβληματισμούς που προέκυπταν από τη μελέτη ειδικών θεμάτων, όπως οι προϋποθέσεις χορήγησης αδειών για κρατουμένους (φοιτητικές, σε αλλοδαπούς κλπ.), η αναμόρφωση σωφρονιστικών στατιστικών, το πρόβλημα των ναρκωτικών στις φυλακές, η υπό όρους απόλυση, τα ζητήματα υγείας/υγιεινής κρατουμένων. Επίσης ασχολήθηκαν επισταμένα με τον σχολιασμό των εκθέσεων της CPT και ανέπτυξαν πρωτοβουλίες για την επικαιροποίηση της Έκθεσης Διακομματικής Επιτροπής της Βουλής για την κατάσταση των ελληνικών φυλακών και οργάνωσαν διημερίδα παρουσίασης του ΚΕΣΦ και νέου Σωφρονιστικού Κώδικα.

δ. Το ΚΕΣΦ πραγματοποίησε επίσης συναντήσεις και ενημερωτικές επαφές με το προεδρείο της ΟΣΥΕ, με τους Εισαγγελείς των Φυλακών, με υπεύθυνους της «ΘΕΜΙΣ - ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ», με τον Συνήγορο Πολίτη και με την Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ενώ. ανέλαβε πρωτοβουλίες για την οργάνωση πολιτιστικών εκδηλώσεων στις γιορτές. Επίσης, ασχολήθηκε με καθημερινά λειτουργικά ζητήματα σωφρονιστικών καταστημάτων όπως η χρήση Η/Υ στα σωφρονιστικά καταστήματα, ζητήματα της ΚΑΥΦ, του Βιβλιοδετείου - Τυπογραφείου, των Μαρτύρων του Ιεχωβά αλλά και με τις προσλήψεις επιμελητών κοινωνικής αρωγής.

ε. Ανάμεσα στους σημαντικούς επιστημονικούς προβληματισμούς που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο του ΚΕΣΦ συγκαταλέγονται οι συζητήσεις και προτάσεις σχετικά με την ίδρυση ψυχοθεραπευτικής Μονάδας, τη διαφθορά στις Φυλακές, τον «υπερπληθυσμό», τον προσδιορισμό των καθηκόντων του εγκληματολόγου και κοινωνιολόγου στη φυλακή Κορυδαλλού και τέλος η διατύπωση ερευνητικών προτάσεων.

στ. Μεταξύ των δραστηριοτήτων που είχαν τεθεί σε προτεραιότητα και δρομολογηθεί από το ΚΕΣΦ περιλαμβάνονταν η κατάρτιση εσωτερικών κανονισμών των καταστημάτων κράτησης, ο «Οδηγός κρατουμένων», προγράμματα επιμόρφωσης σωφρονιστικού προσωπικού και εκπαίδευσης/ κατάρτισης κρατουμένων, η ενημέρωση του προσωπικού και των διευθυντών των φυλακών για το νέο Σωφρονιστικό Κώδικα.

Όλες οι παραπάνω συνοπτικά καταγραφόμενες δραστηριότητες είχαν ως κύριο σκοπό αφενός να ρίξουν φως στα όσα συμβαίνουν (ή δεν συμβαίνουν) μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα κι αφετέρου να δημιουργήσουν ένα κλίμα εμπιστοσύνης ανάμεσα στο Συμβούλιο, το σωφρονιστικό προσωπικό και τους κρατούμενους ώστε οι τελικές προτάσεις να έχουν τη μεγαλύτερη δυνατή συναίνεση. Η συλλογικότητα, η νομιμότητα και η διαφάνεια αποτελούσαν κατά τη γνώμη μας τις καλύτερες εγγυήσεις για την ήπια και σύγχρονη άσκηση αντεγκληματικής/ σωφρονιστικής πολιτικής έξω και πέρα από λογικές υπερ-πανοπτισμού και τυφλού τιμωρητισμού. Ο παράγοντας κρατούμενος-άνθρωπος ήταν πάντοτε ο κρισιμότερος στη λήψη των αποφάσεων μας[8] .

3. Συλλογικά αιτήματα

Όπως εκ των υστέρων μπορεί να αποτιμηθεί, μία από τις σημαντικότερες λειτουργίες του ΚΕΣΦ ήταν ότι κατόρθωσε να αποτελέσει σταδιακά ένα σημείο αναφοράς των κρατουμένων. Δεχτήκαμε -όπως ήταν αναμενόμενο- σωρεία αιτημάτων που συνέτασσαν και διεκδικούσαν οι κρατούμενοι. Καταθέτω τα κυριότερα από αυτά (για την περίοδο εκείνη), που τα θεωρώ ενδεικτικά των προβλημάτων που ανακύπτουν στις ελληνικές φυλακές και στην καθημερινότητα των κρατουμένων.

α. Αιτήματα που προϋπόθεταν νομοθετική ρύθμιση: Αποποινικοποίηση της χρήσης ναρκωτικών, ειδική ποινική μεταχείριση των τοξικομανών, να δικάζονται όπως ο νόμος ορίζει και όχι ως «δυνάμενοι», να επανέλθει σε ισχύ το άρθρο 14 του Ν. 1729/87 περί αναστολής εκτέλεσης της ποινής μετά την αποθεραπεία, οι τοξικομανείς - χρήστες να μην φυλακίζονται αλλά να παραπέμπονται για θεραπεία σε θεραπευτικά προγράμματα, άμεση αποφυλάκιση των χρηστών τοξικομανών ή παραπομπή τους σε θεραπευτικά προγράμματα, κατάργηση της ποινής της ισόβιας κάθειρξης για τους ανήλικους παραβάτες, για τις ποινές της ισοβίου καθείρξεως χορήγηση της υπό όρον απόλυσης με τη συμπλήρωση 16 ετών πραγματικής έκτισης ποινής, αυτόματη μετατροπή της ισόβιας κάθειρξης σε 20ετή κάθειρξη και των πλειόνων ισοβίων σε 25ετή κάθειρξη, παραγραφή 2 ετών για ποινές 3-5 έτη, χορήγηση της υπό όρους απόλυσης μετά την έκτιση των 2/5 της ποινής, χωρίς να είναι απαραίτητος ο ευεργετικός υπολογισμός ημερομισθίων, διότι δεν έχουν όλοι οι κρατούμενοι την ευκαιρία να εργασθούν με αυτό το ευεργέτημα, υποχρεωτική χορήγηση της αναστολής (υπό όρον απόλυσης) με την συμπλήρωση του ορίου, από την διοίκηση της Φυλακής, εφαρμογή ευεργετικών διατάξεων για αποσυμφόρηση των φυλακών (υπό όρον απόλυση, διακανονισμός πληρωμής ποινών, διακοπή έκτισης ποινής, προσωρινή αποφυλάκιση με εγγύηση, απέλαση κλπ.), περιορισμός προφυλακίσεων - μη προφυλάκιση για μικροαδικήματα, οι αλλοδαποί μετά την πραγματική έκτιση του 1/5 της ποινής να βγαίνουν με τη χορήγηση υπό όρους απόλυσης και να απελαύνονται, να μην επιβάλλονται εξοντωτικές ποινές, εντός εξαμήνου ο προφυλακισμένος να γνωρίζει την ημερομηνία για την οποία προσδιορίστηκε η δικάσιμος της υπόθεσης του, ο προσδιορισμός των δικασίμων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας κρίσης να γίνεται σε σύντομο χρονικό διάστημα, να χορηγείται υποχρεωτική άδεια εξόδου σε όλους τους κρατούμενους που το δικαιούνται χωρίς εξαιρέσεις και περιορισμούς, να αυξηθούν οι ημέρες αδείας εξόδου των κρατουμένων από 5 σε 10 κάθε 2 μήνες, για όσους βγαίνουν με άδεια και κατοικούν 200 χιλιόμετρα και άνω μακριά από τη φυλακή να τους χορηγούνται 2 επιπλέον ημέρες για την διαδρομή, να υπάρχει χρονικό όριο ισχύος των πειθαρχικών ποινών, που μετά την πάροδο του να παραγράφεται η ποινή, για να μην εμποδίζεται η χορήγηση της υπό όρων απόλυσης, όσοι τοξικομανείς έχουν καταδικαστεί στο παρελθόν για αγορά και κατοχή ναρκωτικών ουσιών προς ιδίαν χρήση να μην δικάζονται ως υπότροποι, κατάργηση του άρθρου «καθ' ομολογίαν» για υποθέσεις ναρκωτικών.

β. Αιτήματα για τις συνθήκες κράτησης. Κίνητρα για εργασία στις αγροτικές φυλακές, μεγαλύτερος προσωπικός χώρος μέσα στους θαλάμους, καθημερινή παρουσία κοινωνικού λειτουργού, οργάνωση χώρων αθλοπαιδιών, λειτουργία filmnet κ.ο.κ. αποτελούσαν συνήθη αιτήματα των κρατουμένων. Αντί άλλων αναφέρω όμως αυτούσιο ένα απόσπασμα από επιστολή κρατουμένων στις Φυλακές Κορυδαλλού που αναφέρεται στις συνθήκες κράτησης:«...Είμαστε δεκάδες λαθρομετανάστες κρατούμενοι που βρισκόμαστε στην Ε΄ πτέρυγα των Φυλακών Κορυδαλλού. Όλοι μας ήρθαμε στην Ελλάδα για να αναζητήσουμε καλύτερη τύχη σπρωγμένοι από την φτώχεια, την εξαθλίωση και τις πολιτικές συγκρούσεις που υπήρχαν στις πατρίδες μας... Κάποιοι από μας υπό το βάρος της επιβίωσης διέπραξαν παράνομες πράξεις για τις οποίες έχουν καταδικαστεί και έχουν εκτίσει ήδη τις ποινές τους και εξακολουθούν να παραμένουν 1 και 2 χρόνια επιπλέον στην φυλακή περιμένοντας μάταια τις διαδικασίες απέλασης ενώ άλλοι από μας βρίσκονται στην φυλακή απλώς και μόνο γιατί πέρασαν παράνομα τα σύνορα και εισήλθαν στην χώρα. Οι συνθήκες κράτησής μας είναι άθλιες. Κρατούμαστε σε ανήλιαγους θαλάμους, οι οποίοι ήταν πρώτα αποθήκες, χωρίς κρεβάτια, με στρώματα καταγής. Σε κάθε θάλαμο μένουμε 30 με 40 άτομα. Έχοντας εξαντλήσει τα όρια της υπομονής μας, περιμένοντας άλλοι για χρόνια και άλλοι για μήνες τις διαδικασίες απέλασης μας, κατεβαίνουμε σε απεργία πείνας με αίτημα την άμεση απελευθέρωσή μας».

Τα παραπάνω συλλογικά αιτήματα βρίσκονταν σε αντιστοιχία και με τις παρατηρήσεις που διατύπωνε η CPT (Επιτροπή του Συμβουλίου της Ευρώπης κατά των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης Μεταχείρισης), η οποία μεταξύ των άλλων συνιστούσε:

α) Να εμπλουτισθούν και να στηριχθούν προγράμματα ψυχαγωγικά, αθλητικά, εκπαιδευτικά και επαγγελματικής κατάρτισης,

β) να αυξηθούν οι θέσεις εργασίας των κρατουμένων (πλην θέσεων καθαριότητας),

γ) να εμπλουτισθεί η δανειστική βιβλιοθήκη,

δ) να βελτιωθεί ο χώρος επισκεπτηρίου και να υπάρχουν καρέκλες για τον επισκέπτη και τον κρατούμενο,

ε) να ελεγχθούν, να επισκευασθούν και να ελαιοχρωματισθούν, όπου χρειάζεται, οι χώροι ντους, λουτρών, τουαλέτας και κελιών.

4. Ατομικά αιτήματα

Εκτός όμως από τα προαναφερθέντα κατά τη διάρκεια της Προεδρίας μου πολλοί κρατούμενοι κοινοποιούσαν στο ΚΕΣΦ αιτήματα τα οποία είχαν απευθύνει στα αρμόδια όργανα (Υπουργό, Εισαγγελέα, Συμβούλιο Φυλακής κλπ.). Τα χαρακτηριστικότερα από αυτά ήσαν: αυτοπρόσωπη παρουσία κρατούμενου σε εγκαίνια έκθεσης ζωγραφικής (δικών του έργων) (ΑΠ 3063/25-5-00), χορήγηση νέας άδειας μετά από παραβίαση προηγουμένης (ΑΠ 6406/18-2-00), έγκριση χορήγησης εκπαιδευτικής άδειας για πανεπιστημιακές σπουδές (ΑΠ 37881/21-3-97) ή σπουδές σε ΤΕΙ (ΑΠ 11123/9-3-01) καθώς και ιδιοκατοχή (για λόγους υγείας) σύριγγας και φαρμάκων[9]. Εξίσου ενδιαφέροντα ήσαν τα αιτήματα γυναικών - κρατουμένων που θέλουν τα παιδιά τους να είναι μαζί τους ή να επικοινωνούν συχνότερα με την οικογένεια τους[10]. Το ΚΕΣΦ δεν αντιμετώπιζε τα ατομικά προβλήματα ως τέτοια -καθότι δεν είχε τη σχετική αρμοδιότητα- αλλά διαμόρφωνε γενικούς κανόνες τους οποίους διαβίβαζε στα αποφασιστικά όργανα με στόχο να υπάρχει ενιαία πολιτική και όχι κατά περίπτωση αντιμετώπιση.

Γ. Η εμπειρία του ΚΕΣΦ: σκέψεις

Σε μια φυλακή που αλλάζει μορφή και πληθυσμό, διαχειριζόμενη και εξάγοντας φτώχια και αποκλεισμό[11] , σ' έναν έγκλειστο - άνθρωπο ο οποίος κουβαλάει στίγμα, φόβο (ίσως και οδύνη)[12] επιχειρήσαμε να θέσουμε σταθερούς κανόνες όχι υποταγής ή απομόνωσης[13] αλλά επικοινωνίας, κατανόησης και προσωπικού αισθήματος ευθύνης. Η ευταξία του καταστήματος[14] συνιστά conditio sine qua non για να επιτευχθεί η επανακοινωνικοποίηση του κρατούμενου και δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Αυτό το θεσμικό πλαίσιο των δικαιωμάτων, των ορίων και του συνεχούς διαλόγου υπηρέτησε το ΚΕΣΦ και αυτό ελπίζω να συνεχίζει να υπηρετεί και στο μέλλον (μακριά από τις σειρήνες της εξουσίας και τις υστερικές κραυγές των υπέρμαχων της μηδενικής ανοχής).

Δεν είναι δεοντολογικό να κρίνουμε εμείς το έργο μας. Το τι από τα όσα οραματίσθηκα και σχεδιάσαμε στο ΚΕΣΦ πέτυχε, τι απέδωσαν και σε τι λάθεψαν οι σχεδιασμοί επί Προεδρίας μου θα κριθούν από τους αξιολογητές του μέλλοντος ή από τους ερευνητές. Το βέβαιο είναι ότι δεν άφησα το όργανο αυτό να μετατραπεί σε αρτηριοσκληρωτικό διοικητικό μηχανισμό ή σε «νεκρό γράμμα» του σωφρονιστικού κώδικα.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Ν. 2776/1999
Άρθρο 8 Κεντρικό Επιστημονικό Συμβούλιο Φυλακών (Κ.Ε.Σ.Φ.)

1. Στο Υπουργείο Δικαιοσύνης συνιστάται ενδεκαμελές Κεντρικό Επιστημονικό Συμβούλιο Φυλακών (Κ.Ε.Σ.Φ.) που συγκροτείται με απόφαση του Υπουργού Δικαιοσύνης, ο οποίος ορίζει τον πρόεδρο, τον αναπληρωτή του, τα τακτικά και τα ισάριθμα αναπληρωματικά μέλη του και αποτελείται από προσωπικότητες αναγνωρισμένου κύρους στον τομέα τους.
2. Το Κ.Ε.Σ.Φ. απαρτίζεται από πέντε μέλη Δ.Ε.Π. Ελληνικών A.E.I., κυρίως νομικούς με ενασχόληση σε θέματα ποινικού ή σωφρονιστικού ή συνταγματικού δικαίου, έναν επιστήμονα εξειδικευμένο στη σωφρονιστική ή την ψυχολογία των εγκλείστων ή τη μεταχείριση των τοξικομανών ή σε άλλο συναφές αντικείμενο, έναν εισαγγελέα ή αντεισαγγελέα εφετών, τον προϊστάμενο της Γενικής Διεύθυνσης Σωφρονιστικής Πολιτικής, τον προϊστάμενο Δ/νσης Επιθεώρησης, τον επιθεωρητή Υγειονομικού Ελέγχου και τον επιθεωρητή Κοινωνικού Έργου του Υπουργείου Δικαιοσύνης. Η θητεία των μελών του Κ.Ε.Σ.Φ. είναι τριετής. Το Κ.Ε.Σ.Φ. συνεδριάζει ύστερα από πρόσκληση του προέδρου τουλάχιστον μια φορά το μήνα, βρίσκεται σε απαρτία εφόσον παρίστανται έξη τουλάχιστον μέλη του και αποφασίζει με πλειοψηφία των παρόντων. Σε περίπτωση ισοψηφίας υπερισχύει η γνώμη με την οποία συντάσσεται ο πρόεδρος. Χρέη γραμματείας του Κ.Ε.Σ.Φ. επιτελούν υπάλληλοι του Υπουργείου Δικαιοσύνης, οι οποίοι ορίζονται με την απόφαση που εκδίδεται κατά την παράγραφο 1.
3. Οι αρμοδιότητες του Κ.Ε.Σ.Φ. είναι οι εξής:
α. Εισηγείται στον Υπουργό Δικαιοσύνης τη συνολική σωφρονιστική πολιτική και διατυπώνει προτάσεις για την αντεγκληματική πολιτική, καθώς και τη λήψη μέτρων για τη βελτίωση των συνθηκών λειτουργίας των καταστημάτων κράτησης και την ακώλυτη άσκηση των δικαιωμάτων των κρατουμένων. Επίσης, εισηγείται τη δημιουργία νέων κατηγοριών καταστημάτων κράτησης και κρατουμένων.
β. Καταρτίζει και υποβάλλει για έγκριση στον Υπουργό Δικαιοσύνης σχέδια κανονισμών λειτουργίας όλων των καταστημάτων κράτησης, ύστερα από σχετικές εισηγήσεις των οικείων Συμβουλίων Φυλακής, τα οποία υποχρεούνται εντός εξαμήνου από της ισχύος του παρόντος να τις υποβάλλουν εγγράφως στο Κ.Ε.Σ.Φ. Επίσης, εισηγείται στον Υπουργό Δικαιοσύνης την έκδοση αποφάσεων, εγκυκλίων, οδηγιών και συστάσεων για εφαρμογή των νόμων.
γ. Υποβάλλει στις Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις εισηγήσεις εσωτερικού κανονισμού λειτουργίας των Επιτροπών Κοινωνικής Υποστήριξης του άρθρου 81 του παρόντος.
δ. Επισκέπτεται τα καταστήματα κράτησης και συντάσσει εκθέσεις, τις οποίες υποβάλλει στον Υπουργό Δικαιοσύνης. Το έργο αυτό μπορεί να ανατίθεται σε ένα ή περισσότερα από τα μέλη του Κ.Ε.Σ.Φ. και γίνεται όποτε το Συμβούλιο το αποφασίσει. Η διεύθυνση κάθε καταστήματος κράτησης υποχρεούται να παρέχει στο Συμβούλιο ή στα εξουσιοδοτημένα μέλη του κάθε διευκόλυνση και πληροφορία για την επιτέλεση του έργου του.
ε. Προτείνει μέτρα για την επιμόρφωση του προσωπικού των καταστημάτων κράτησης.
στ. Παρακολουθεί την εκτέλεση προγραμμάτων απασχόλησης, επιμόρφωσης και κατάρτισης κρατουμένων και προβαίνει σε προτάσεις και υποδείξεις σε κάθε αρμόδιο όργανο των καταστημάτων κράτησης.

Άρθρο 9.
Κεντρική Επιτροπή Μεταγωγών (Κ.Ε.Μ.)

1. Στο Υπουργείο Δικαιοσύνης συνιστάται Κεντρική Επιτροπή Μεταγωγών (Κ.Ε.Μ.). Η Επιτροπή αυτή συγκροτείται με απόφαση του Υπουργού Δικαιοσύνης, είναι τριμελής και αποτελείται από το Γενικό Γραμματέα του Υπουργείου Δικαιοσύνης, ως πρόεδρο, τον επόπτη του συγκροτήματος Φυλακών Κορυδαλλού, αντεισαγγελέα εφετών ή τον αναπληρωτή του και τον πρόεδρο του Κεντρικού Επιστημονικού Συμβουλίου Φυλακών (Κ.Ε.Σ.Φ.) ή το νόμιμο αναπληρωτή του, ως μέλη.
Ο Γενικός Γραμματέας, αν κωλύεται ή απουσιάζει, αναπληρώνεται από τον προϊστάμενο Γενικής Διεύθυνσης Σωφρονιστικής Πολιτικής και στην περίπτωση αυτή προεδρεύει ο εισαγγελικός λειτουργός. Η Επιτροπή συνεδριάζει δύο φορές το μήνα τουλάχιστον. Με απόφαση του Υπουργού Δικαιοσύνης, ύστερα από πρόταση του Κ.Ε.Σ.Φ., καθορίζονται ειδικότερα ζητήματα λειτουργίας της Κ.Ε.Μ.
2. Η Κ.Ε.Μ. παραγγέλλει τις μεταγωγές κρατουμένων και ρυθμίζει κάθε θέμα σχετικό με αυτές, εκτός από τις μεταγωγές που γίνονται προς διευκόλυνση του έργου της ανάκρισης ή προκειμένου να εμφανιστεί ο μεταγόμενος σε δικαστήριο ή σε δημόσια αρχή. Ο διευθυντής του καταστήματος μπορεί να προτείνει τη μεταγωγή, εκθέτοντας τους λόγους που τη δικαιολογούν. Όταν η μεταγωγή προτείνεται από το διευθυντή του καταστήματος, απαιτείται γνώμη του Συμβουλίου της Φυλακής, υπό την προεδρία του αρμόδιου δικαστικού λειτουργού, χωρίς τη συμμετοχή σε αυτό του διευθυντή.
3. Ο Υπουργός Δικαιοσύνης μπορεί να παραγγέλλει ή να απαγορεύει τη μεταγωγή κρατουμένου για λόγους που συνδέονται με την ασφάλεια της χώρας ή τη δημόσια τάξη. Σε περίπτωση κατεπείγοντος ή όταν απειλείται διασάλευση της τάξης και ασφάλειας του καταστήματος, η μεταγωγή ή η μη μεταγωγή διατάσσεται από τον Γενικό Γραμματέα του Υπουργείου Δικαιοσύνης, το ζήτημα όμως εισάγεται το ταχύτερο δυνατόν στην Κεντρική Επιτροπή Μεταγωγών που αποφασίζει σχετικά.

Άρθρο  10.
Συμβούλιο Φυλακής

Σε κάθε κατάστημα κράτησης λειτουργεί Συμβούλιο Φυλακής.
1. Το Συμβούλιο Φυλακής είναι τριμελές και απαρτίζεται από το διευθυντή του καταστήματος, ως πρόεδρο, τον αρχαιότερο κοινωνικό λειτουργό και τον αρχαιότερο ειδικό επιστήμονα (νομικό, ψυχολόγο, γεωπόνο, κοινωνιολόγο ή εκπαιδευτικό) του οικείου καταστήματος, ως μέλη. Ο διευθυντής αναπληρώνεται από τον υποδιευθυντή. Ο κοινωνικός λειτουργός αναπληρώνεται από τον επόμενο σε αρχαιότητα κοινωνικό λειτουργό ή ειδικό επιστήμονα ή από υπάλληλο των κλάδων ΠΕ Σωφρονιστικού, ΤΕ και ΔΕ Διοικητικού - λογιστικού. Ο Ειδικός Επιστήμονας, μέχρις ότου διορισθεί, αναπληρώνεται από υπάλληλο των παραπάνω κλάδων κατά τα οριζόμενα στην παράγραφο 1 του άρθρου 84 του παρόντος. Κατά τις συνεδριάσεις του Συμβουλίου χρέη εισηγητή εκτελεί ο κοινωνικός λειτουργός και τηρούνται πρακτικά.
2. Το Συμβούλιο Φυλακής συνέρχεται τουλάχιστον μια φορά την εβδομάδα και εκτάκτως όταν συντρέχει ειδικός λόγος. Το Συμβούλιο βρίσκεται σε απαρτία όταν παρευρίσκονται όλα τα μέλη που το συγκροτούν και οι αποφάσεις του λαμβάνονται κατά πλειοψηφία. Σε περιπτώσεις ισοψηφίας επικρατεί η άποψη του Προέδρου.
3. Στις συνεδριάσεις συμμετέχει χωρίς ψήφο ο αρχιφύλακας του καταστήματος κράτησης.
4. Στις συνεδριάσεις μπορεί να παρίσταται ύστερα από πρόσκληση του οργάνου ή και αυτεπαγγέλτως και ο αρμόδιος δικαστικός λειτουργός, καθώς και ο ενδιαφερόμενος κρατούμενος, εφόσον το ζητήσει και κριθεί αναγκαίο.
5. Το Συμβούλιο Φυλακής υποβάλλει στο ΚΕΣΦ προτάσεις για κατάρτιση σχεδίου εσωτερικού κανονισμού λειτουργίας του καταστήματος σύμφωνα με τα οριζόμενα στο άρθρο 8 παράγραφος 3 περίπτωση β του παρόντος. Οι αρμοδιότητες του Συμβουλίου Φυλακής καθορίζονται ιδίως στα άρθρα 9 παράγραφος 2 εδάφιο γ', 17 παράγραφος 5, 12 παράγραφος 6, 24 παράγραφος 5, 32 παράγραφος 1, 34 παράγραφος 1, 35 παράγραφος 2 εδάφιο β', 37, 38 παράγραφος 3, 39 παράγραφος 5, 41 παράγραφος 5, 52, 53 και 65 παράγραφος 2 του παρόντος.
Κατά τη διάρκεια της κράτησης ο διευθυντής του καταστήματος υποχρεούται να λαμβάνει τα αναγκαία κατά περίπτωση μέτρα προς ελαχιστοποίηση των δυσμενών επιπτώσεων ή παρενεργειών που συνεπάγεται η εκτέλεση ποινών και μέτρων ασφαλείας κατά της ελευθερίας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αλεξιάδη Στ., Πανούση Γ., 2002, Σωφρονιστικοί κανόνες, Αθήνα, Κομοτηνή, Αντ. Ν. Σάκκουλας.

Αλεξιάδη Στ., Πανούση Γ., 2003, Σωφρονιστικοί Κανόνες - Συμπλήρωμα, Αθήνα, Κομοτηνή, Αντ. Ν. Σάκκουλας.

Αφιέρωμα 1991, Το σωφρονιστικό πρόβλημα, Δίκαιο & Πολιτική, τ. 19-20, Θεσ/κη, Παρατηρητής.

Δημόπουλου Χ., 2006, «Ο θεσμός των μεταγωγών», Ποινική Δικαιοσύνη, τ. 1,σ. 86.

Διακομματική Κοινοβουλευτική Επιτροπή, 1994, «Έκθεση για την κατάσταση στις ελληνικές φυλακές και τις δυνατότητες βελτίωσης του σωφρονιστικού συστήματος», σε Αλεξιάδη Στ., Πανούση Γ, 2002, Σωφρονιστικοί Κανόνες, Αθήνα, Κομοτηνή, Αντ. Ν. Σάκκουλας, σσ. 313-344.

Κουλούρη Ν., 2003, «Ο Εσωτερικός Κανονισμός Λειτουργίας των Γενικών Καταστημάτων Κράτησης τύπου Α' και Β' (δικαστικών και κλειστών φυλακών): εντός, εκτός και επί τα αυτά», Ποινική Δικαιοσύνη, τ. 6, σσ. 617-618.

Μπεζέ Λ., 1991, «Στοιχεία για την ψυχολογία του κρατουμένου», Χρονικά Εργαστηρίου Εγκληματολογικών Επιστημών Νομικής Σχολής ΔΠΘ, τ. 1, σσ. 55-74.

Πανούση Γ., 2003, «'Εξωτερικός' ή Εσωτερικός Κανονισμός Λειτουργίας Φυλακών;» Ποινική Δικαιοσύνη, 2003, τ. 6, σσ. 616-617.

Πανούση Γ., Τσακοτέλλη Σ., Καραγιαννίδη Ε., 2003, «Συναισθηματική, οικογενειακή και ερωτική ζωή κρατουμένων γυναικών - Έρευνα». Ποινική Δικαιοσύνη, 2003, τ. 1, σσ. 84-86.

Πανούση Γ, 2004, «Φυλακή: εκ-τοπισμός ή συγ-χώριση;», Νομικό Βήμα, 2004, τόμος 52, τ. 8, 2004.

Πανούση Γ., 2003, «Φιλόπτωχος φυλακή;», Ποινικός Λόγος, τ. 3, σσ. 1311-1312.

---